گروه فلسفه ومنطق شهرستان البرز-قزوین

2 هدف های آموزشی:

3 نقد و بررسی اولین ایراد برمنطق براساس تبیین صورت و ماده قیاس واهمیت

مبحث ماده و صورت را در درس های گذشته به یاد بیاورند و سپس از آن ها سؤال می کنیم:

وقتی که صورت استدلال صحیح باشد ولی نتیجه غلط باشد اشکال ازکجاست؟ )آری از مواد

به کار رفته در مقدمات(

آیا منطق می تواند بدون دانش در خصوص چگونگی ایجاد مواد صحیح مربوط به علم شیمی،

بدون قوانین آن علم و طریقه های آزمایش و طریقه های بررسی نظریه های شیمی، مواد صحیحی را برای

این علم تولید کند؟

آیا دانشمندان برای رسیدن به معلومات جدید از معلومات یکسان بهره مندند؟ آیا روش های

بررسی و آزمایش آن ها یکسان است؟

آیا مراحل بررسی یک نظریه در فیزیک با بررسی یک نظریه در روانشناسی یکسان است؟

آیا امکان ندارد یک دانشمند در مراحل بررسی و آزمایش نظریات خود از فرضیه های اشتباه

استفاده نماید؟ یا بعضی از مراحل را اشتباه یا فراموش نماید؟

پس، وقتی شما مواد صحیح را در مقدمات خود به کار ببرید، منطق طریقهٔ به دست آوردن نتایج

را بر اساس صورت بندی صحیح مقدمات به شما نشان می دهد.اما روش شناسی علوم برای صادق یا کاذب

224

بودن محتوا امر دیگری است.

آیا شخصی که منطق می داند با شخصی که به خوبی منطق را به کار می برد، اما درست

نمی تواند قواعد منطق را توصیف کند، با یکدیگر یکسانند؟ به نظر شما کدام موفق ترند؟

واضح است که هر علمی با مهارت به کار بستن آن علم دو چیز است. امکان دارد شخصی خوب

در مورد فوتبال و همهٔ جوانب آن، علم کافی داشته باشد، اما خود به هیچ وجه بازی فوتبال را بلد نباشد.

پس مهارت به کارگیری علم امری مهم به شمار می رود و آن چه که در این کتاب از ابتدا در خصوص

فعالیت ها و تمرین ها انجام می دادیم به دلیل این بود که بتوانیم مهارت های منطقی عملی خود را در

خصوص کاربرد قواعد منطق افزایش دهیم تا کمتر دچار اشتباه گردیم.

4 نقد وبررسی دومین ایراد برمنطق براساس تبیین ماده وصورت استدلال ونیز

می دهیم و از آن ها می خواهیم بر اساس بحث منطق تکوینی و تدوینی و نیز ماده و صورت استدلال به

این ایراد پاسخ دهند.

این ایراد ناشی از عدم دقت در تمیز بین محتوای فکر و قالب آن و نیز منطق تکوینی و منطق

تدوینی است. هیچ علمی نمی تواند بدون قالب های منطقی که در انواع قضایا و قیاس ارایه شده به ارایه

مطلب و نقد و بررسی معلومات دیگران مبادرت ورزد. در این مسیر چه بسا بسیاری از دانشمندان که

کمتر متوجه مغالطات منطقی شده اند و توفیقات کمتری در به دست آوردن نتایج جدید داشته اند.هیچ

کدام از علوم نمی توانند قبول کنند که در قضایای آن ها تناقض وجود دارد و نمی توانند قبول کنند که

قضایای آن ها نتواند همهٔ وجوه یک امر و آن محتوای اصلی را که آن ها به دست آورده اند نشان دهد.

محتوای یک علم با آن چه با روش شناسی خاص هر یک از علوم به دست می آید با قالب هایی

که آن محتوا را ارایه می کند متمایز است. پس اگر علوم بدون ناسازگاری به پیشرفت های مهمی دست

یافته اند این از جهتی به این معناست که قالب های منطقی قضایا و احکام و قواعد آن ها را برای ارایه

محتوای خود رعایت نموده اند و هرگاه بر این امر دقت بیشتری نموده اند هم خود و هم دیگران توانسته اند

به فهم و پیشرفت علم کمک کنند.

از دانش آموزان می پرسیم: آیا کسی می تواند فکر نکند؟ معلوم است همان زمانی که می خواهیم

فکر نکنیم داریم فکر می کنیم؛ پس هیچ گاه جلو فکر خود را نمی توانیم بگیریم.

آیا موقعی که حرف می زنیم همان موقع هم به آن ها نظم می دهیم یا این که اول کلمات را انتخاب

می کنیم بعد بین آن ها نظم ایجاد می کنیم؟

225

آیا تفکر را از قواعد آن می توان جدا کرد؟

اصلاً تفکر بدون منطق می تواند تصور گردد؟ ابتدایی ترین صورت تفکر از منطق بی بهره نیست

چرا که اصلاً ظهور تفکر همان ظهور منطق است.

پس آیا موقعی که دانشمندان روی معلومات خود که به صورت قضایای منطقی است فکر

می کنند، می توانند جلوی حضور منطق را بگیرند؟

5 نقد و بررسی سومین ایراد بر منطق براساس تبیین مفهوم اقتران درقیاس واین که

ارایه کنند و بگویند: فقط دو قضیه هستند که شما را به نتیجهٔ مورد نظر می رسانند، در این حال شما

چه خواهید کرد؟ حال اگر سؤال کنند معلومات بسیاری داریم و مطمئن هستیم که اگر بتوانیم بین آن ها

ارتباط برقرار کنیم، می توانیم نتایج جدیدی به دست آوریم، آیا شما می توانید این ارتباط را برقرار

نمایید؟

در آخر اگر سؤال کنند حال که شما آن قضایا را پیدا نمودید، آیا مطمئن هستید که می توان از

این قضایا به نتیجه رسید؟ چه موقع می توان اطمینان حاصل کرد که قضایایی که شما انتخاب کرده اید،

می توانند نتیجه ای را حاصل نمایند؟

در این جاست که منطق حضور خود را رسمیت می بخشد و اعلان می کند: بدون فهم صحیح

نسبت به نظریهٔ قیاس شما نمی توانید مطمئن شوید آیا اقتران و نزدیک شدن و پیوند قضایای شما نتیجهٔ

معین را حاصل خواهد کرد یا خیر.پس بدون قیاس هیچ نتیجه یا معلوم تازه ای حاصل نمی شود.

از دانش آموزان سؤال می کنیم: آیا می توان علیه منطق استدلال کنیم، اما بگوییم بدون منطق

استدلال کرده ایم؟ آیا هرگونه فکر علیه منطق می تواند ادعای خود را بدون استدلال و قیاس ثابت نماید؟

دشمنان منطق غافل از این هستند که هر نوع تفکر علیه منطق برای اثبات ادعای خود ناچار از به

کاربردن قیاس است.حال اگر این دشمن متوجه اَشکال صحیح و معتبر قیاس نباشد و آ نها را نشناسد،

آیا می تواند مطمئن گردد که از منطق استفاده نمی کند یا ایرادی جدی بر منطق وارد کرده است؟

تمام دشمنان منطق از ابتدا تاکنون نه تنها بر منطق آسیبی وارد نکرده اند بلکه ابزار منطق را

کارآمدتر نموده اند و به این شکل منطق تدوینی روز به روز پربارتر و کارآمدتر شده است.

از دانش آموزان بخواهید ایراد سوم، دوم، و اول را به صورت قیاس صورت بندی کنند.

دانش آموزان سؤل می کنیم:

226

آیا بشر 2000 سال پیش وقتی فکر می کرده، بدون منطق این کار را انجام می داده است؟

آیا قوانین فکر رنگ زمان می پذیرند؟

آیا اگر قاعده ای مطلق بود هر نوع پیشرفتی می تواند آن را از اطلاق بیندازد؟

آیا هرچه علوم پیشرفت کنند می توانند جهان را از خالقش بی نیاز گردانند؟

هیچ یک از علوم نمی توانند ادعای قواعد مطلق را داشته باشند به جز منطق. اگر خوب دقت

کنیم بسیاری از مباحث همین منطق را در درس هفت و هشت بر اساس ابزارهایی که امروزه منطق

جدید در اختیار ما قرار داده است، ارایه دادیم.

پس منطق جدید پرده از بسیاری از اسرار منطق برداشته و توانایی آن را به خوبی نشان داده

است. در منطق جدید با جایگزین کردن حروف به جای قضایای طبیعی، احکام ثابت منطق را بهتر

نشان داده اند و این امر را ثابت کرده اند که در همهٔ علوم، قدیم و جدید معنا می دهد، اما در منطق این

کلمات با نوعی مسامحه به کار می رود. قاعده های منطق چه در قدیم و چه در حال و چه در آینده

تغییرناپذیرند و این قاعده ها شاید جزو معدود قاعده هایی باشند که پیشرفت علوم بر این قاعده ها خدشه ای

وارد نمی سازد. کسانی که می گویند: با منطق جدید باید منطق سنتی را فراموش کرد، آیا فکر نمی کنند

آینده نیز منطق آن ها را جدید نخواهد خواند.

اما مسلم است که این اشکال و ایراد بنا به فهم نادقیق، هم از منطق نمادین و هم از منطق غیر

نمادین برمی خیزد. در منطق نمادین ما دیگر گرفتار محدودیت جمله های طبیعی و این که فهم خود را

از قالب های منطقی متوجه محتوا کنیم، نیستیم؛ به همین جهت این منطق بسیاری از محدودیت ها را

کنار گزارده، اما نه قاعده های سابق خود را، قاعده های منطق قدیم را از منطق نمادین و جدید بگیرید

هیچ چیز برای آن نمی ماند.گفتنی است که ایراد متفکران بر منطق غیر نمادین و قدیم باعث شده که

منطق، امروزه به ابزارهای جدیدی دست یابد و مباحث خود را بیش از پیش به جلو ببرد.

از دانش آموزان سؤال کنید: رایانه یا سخت افزار و نرم افزار آن حاصل ازدواج کدام علوم بوده اند؟

منطق و ریاضی چه دخالتی در به وجود آمدن تکنولوژی جدید داشت هاند؟ )در مورد این دو سؤال

تحقیق کرده و نتایج را در کلاس گزارش دهند.(

ببینند این قیاس که فکر می کنند شکل بدیهی است، کدام یک از انواع قیاس را تداعی می کند؟ نامش

را پیدا کنند و نمونه های آن را براساس دروس قبل به خصوص درس 10 بنویسند.

227

ج( ارزشیابی از میزان یادگیری

1 توانایی تبیین تفکر نقدی یا موضوع نقد و بررسی

2 توانایی تبیین اهمیت داستان حضرت داوود

3 توانایی تبیین سودمندی منطق

4 توانایی نقد و بررسی اولین ایراد بر منطق

5 توانایی نقد و بررسی دومین ایراد بر منطق

6 توانایی نقد و بررسی نظریه قیاس

7 توانایی تبیین ارتباط منطق قدیم و جدید

8 پاسخ مناسب به فعالیت طرح مسأله

قسمت سوم : تمهیدات

الف( دانستن یهای ضروری برای معلم

آن هاست امری واضح است و از اصول اولیه استدلال و هر استدلال قیاسی به شمار می رود. اما اگر

تصدیق به کبرا نیز موکول به تصدیقِ به نتیجه باشد دور پدید خواهد آمد.

یعنی برای دانستن کبرا علم به نتیجه لازم است و این علم به نوبه خود مقدمهٔ علمِ به کبراست.

برای این که نتیجه را بدانیم باید کبرا را بدانیم و برای این که کبرا را بدانیم باید نتیجه را بدانیم و این

همان مصادره به مطلوب و دور است. برای مثال:

سقراط انسان است

هرانسانی فانی است

بنابراین، سقراط فانی است

برای آن که «هرانسانی فانی است » رابدانیم لازم است خود سقراط را به عنوان یکی از افراد

انسان بررسی کرده باشیم؛ این گونه نتیجه مبتنی برکبرا وکبرا نیز مبتنی بر نتیجه است.

برای پاسخ به این ایراد که در خود درس نیز طرح گردید فیلسوفان و منط قدانان پاسخ های

بسیاری را عنوان نموده اند برای مثال ابن سینا پاسخ داده که اندرج اصغر درکبرای قیاس به نحو

228

اجمال است، اما در نتیجه ثبوت اکبر برای اصغر به نحو صریح و تفصیلی است بنابراین دوری در میان

ب( منابع

1 مبانی منطق، محمدعلی اژه ای، انتشارات سمت برای معلم و دانش آموز

2 منطق کاربردی، علی اصغرخندان، انتشارات سمت برای معلم و دانش آموز

3 منطق صوری، محمدخوانساری، انتشارات آگاه برای معلم و دانش آموز

4 منطق، علامه محمدرضا مظفر، ترجمه علی شیروانی با پاورقی غلامرضا فیاضی ومحسن

غرویان، انتشارات دارالعلم قم، برای معلم

5 درآمدی نو به منطق نُمادین، پل تیدمن و هاواردکَهِین، ترجمهٔ رضا اکبری، انتشارات دانشگاه

امام صادق )ع(، تهران، برای معلم

6 درآمدی به منطق جدید، ضیاء موحد، سازمان انتشارات و آموزش انقلاب اسلامی، برای

معلم

7 مبانی منطق جدید، لطف اللّه نبوی، انتشارات سمت، برای معلم

5 مقولات و آراء مربوط به آن، محمد ابراهیم آیتی، انتشارات دانشگاه تهران، برای معلم

6 چالمرز، آلن.اف ) « )1374 چيستی علم » ترجمه سعيد زيباكلام، انتشارات علمی و فرهنگی.

7 النجات، حسین بن عبداللّه ابن سینا، انتشارات دانشگاه تهران، برای معلم

1 برای پاسخ به فیلسوفان و منطق دانان می توانید به مبانی منطق دکتر اژه ای صفحات 137 تا 141 و نیز منطق دکترخوانساری

صفحات 183 تا 191 مراجعه نمایید.

229

پاسخ تمرینات و فعالیت های درس یازدهم :

استدلال نفر دوم به ترتیب عبارت است از:

نمی گفت نمی دانم لکن او گفت نمی دانم.

پس رنگ کلاه من و کلاه نفر اول هر دو قرمز نیست. )قیاسی است استثنایی و

نتیجه اش تا اینجا این است که کلاه نفر اول و دوم قرمز نیست.(

نیست یا هر دو سفید است یا یکی سفید است و دیگری قرمز. لکن هر دو سفید نیست.

)زیرا می بینم که کلاه نفر اول قرمز است.( پس یکی سفید است و دیگری قرمز.

و یا کلاه نفر اول سفید است و کلاه من قرمز است. لکن کلاه نفر اول قرمز است. پس

کلاه من سفید است.

استدلال های نفر اول:

سفید است و دیگری قرمز لکن هر دو سفید نیست؛ زیرا اگر هر دو سفید بود نفر دوم

نمی توانست کشف کند که کلاه خودش سفید است پس یکی سفید است و یکی قرمز

است و کلاه نفر دوم قرمز و یا کلاه من قرمز است و کلاه نفر دوم سفید است. لکن کلاه

نفر دوم سفید است. پس کلاه من قرمز است.

1 به کلیات علوم اسلامی، جلد اول، بخش منطق، درس 13 از متفکر شهید استاد مطهری مراجعه نمایید.